Σήμα κατατεθέν της πόλης της Κοζάνης, διαχρονικό της σύμβολο και σημείο αναφοράς και συνάντησης κατοίκων και επισκεπτών, ο ναός του Αγίου Νικολάου "γιορτάζει" 6/12 ημέρα της γιορτής του Αγίου. Είναι ο τρίτος σε αρχαιότητα ναός της πόλης και μνημείο με μεγάλη ιστορική και εθνική αξία.
 

Την πλούσια ιστορία του "ξετυλίγει" η Μητρόπολη Σερβίων και Κοζάνης, επισημαίνοντας ότι το 1664 έγινε η πρώτη ανέγερση του ναού κάτω από την επιφάνεια του εδάφους για να μην προκαλεί τους μουσουλμάνους.
Η χωρητικότητά του ανταποκρινόταν στην πληθυσμιακή κατάσταση της πόλης που είχε τότε περίπου δύο χιλιάδες κατοίκους.
Η μεγάλη ανάπτυξη της Κοζάνης στις αρχές του 18ου αιώνα προέβαλε επιτακτική την ανάγκη για ανέγερση νέου ναού, μεγαλύτερου και ευπρεπέστερου.

 

Πριν το 1855 δεν επιτρεπόταν να υπάρχουν καμπάνες και σήμαντρα στο ναό

Έτσι το 1721 με νέο φιρμάνι που εξασφαλίστηκε από την Υψηλή Πύλη για δήθεν επισκευές από σεισμό, ο Ναός κατεδαφίστηκε και χτίστηκε εξ αρχής σε μεγαλύτερες διαστάσεις. Το έργο εκτελέστηκε επί επισκόπου Ζαχαρία ενώ αργότερα προστέθηκαν η ιστόρηση των τοιχογραφιών, ο γυναικωνίτης και το παρεκκλήσι του Τιμίου Προδρόμου στη δυτική πλευρά του ναού. Στα 1916 ο Μητροπολίτης Φώτιος (Μανιάτης) έκανε κάποιες επεμβάσεις στο κτίσμα με κυριότερη τη διάνοιξη δύο τρούλων στην οροφή του μεσαίου κλίτους, οι οποίοι αφαιρέθηκαν το 1974.

 

Ο ναός σήμερα

Σήμερα ο εν λόγω ναός είναι μια τρίκλιτη βασιλική καμαροσκέπαστη, με δάπεδο μαρμαρόστρωτο και δίριχτη στέγη, σκεπασμένη με πλάκες σχιστόλιθου πρώτα και με κεραμίδια αργότερα. Κεντρικό του χαρακτηριστικό είναι το επιβλητικό κωδωνοστάσιο, ύψους 26 μέτρων, στη βορειοανατολική πλευρά, κοντά στο δημαρχείο της πόλης. Το πρώτο μέρος του κωδωνοστασίου χτίστηκε το 1855 ενώ ο έβδομος όροφος προστέθηκε το 1939 οπότε και τοποθετήθηκε το νέο ρολόι τεσσάρων όψεων, ενώ το 1954 επανεγκαταστάθηκε ο τρούλος.

Σημειώνεται ότι πριν το 1855 δεν επιτρεπόταν να υπάρχουν καμπάνες και σήμαντρα στο ναό ενώ χρειάστηκαν παρεμβάσεις επισήμων και μεσιτείες για να δοθεί στα 1728 στην εκκλησία του Αγίου Νικολάου το δικαίωμα να έχει σήμαντρα σιδερένια και ξύλινα, όχι όμως και καμπάνες. Το θέμα του κωδωνοστασίου απασχόλησε αρκετά τους κατοίκους της πόλης, οι οποίοι έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον ώστε να κατασκευαστεί ένα επιβλητικό καμπαναριό ωστόσο από αρχιτεκτονικής πλευράς δεν υπάρχουν ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, εκτός από δύο γλυπτές παραστάσεις στον τρίτο και τέταρτο όροφο της ανατολικής πλευράς. Η ιστορική σημασία και η συναισθηματική αξία του κτίσματος είναι μεγάλη λόγω του συμβολισμού του καθώς ο ήχος από την καμπάνα του ναού έφτανε μέχρι τα γειτονικά χωριά.

Από το 1926 με Προεδρικό Διάταγμα ο Ναός του Αγίου Νικολάου Κοζάνης ανακηρύχθηκε "προέχον ιστορικόν και αρχαιολογικόν μνημείον διατηρητέον". Οι φθορές του χρόνου οδήγησαν το 1986 σε εργασίες επισκευής, αναπαλαίωσης και αποκατάστασης, εσωτερικά και εξωτερικά, χάρη στις οποίες το μνημείο αναδεικνύεται ακόμη περισσότερο.

Εξωτερικά ο Ναός, όπως και οι περισσότερες μεταβυζαντινές εκκλησίες της βόρειας Ελλάδας, δεν παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Εκείνο όμως που ιδιαίτερα εντυπωσιάζει είναι ο εσωτερικός διάκοσμος, στο σύνολό του, ακίνητος και φορητός. Σε αυτόν περιλαμβάνονται οι τοιχογραφίες, το τέμπλο, ο επισκοπικός θρόνος, ο βασιλικός θρόνος, ο άμβωνας και το κιβώριο της Αγίας Τράπεζας αλλά και τα ξυλόγλυπτα.

 

Ο Άγιος Νικόλαος προστάτης του ναού

Σε ό,τι αφορά την επιλογή του Αγίου Νικολάου ως προστάτη του ναού, αυτή έγινε από τον τοπικό προύχοντα Χαρίσιο Τράντα ο οποίος είχε και την πρωτοβουλία για την ανέγερση του ναού το 1664. Ζώντας για χρόνια στη Ρωσία, όπου ο Άγιος Νικόλαος είναι ιδιαίτερα προσφιλής, ακολούθησε πιθανότατα αυτή την παράδοση και τον επέλεξε ως προστάτη του ναού παρά το ότι η πόλη δεν σχετίζεται με τη ναυτοσύνη. Εξάλλου, με Βασιλικό Διάταγμα του 1953 ο Άγιος Νικόλαος καθιερώθηκε ως πολιούχος και προστάτης της Κοζάνης και η μνήμη του γιορτάζεται την 6η Δεκεμβρίου με κάθε επισημότητα και μεγαλοπρέπεια. Είναι δε χαρακτηριστικό ότι, σύμφωνα με τη Μητρόπολη Σερβίων και Κοζάνης, την περίοδο της γιορτής του Αγίου που ρίχνει συνήθως το πρώτο χιόνι του χειμώνα οι Κοζανίτες αναφέρουν πως χιονίζει, γιατί ο "Άι Νικόλας χτενίζει τα γένια του"…

Ο Άγιος Νικόλαος έζησε στα Μύρα της Λυκίας. Σε νεαρή ηλικία έμεινε ορφανός και κληρονόμος μιας μεγάλης περιουσίας. Από πολύ νωρίς χειροτονήθηκε ιερέας, ύστερα ηγούμενος της Μονής Σιών και στη συνέχεια επίσκοπος.

Από την θέση αυτή ανέπτυξε έντονη δράση για την προστασία των φτωχών και των απόρων ιδρύοντας νοσοκομεία και διάφορα φιλανθρωπικά ιδρύματα.

Σύμφωνα με την παράδοση, ήταν προικισμένος με το χάρισμα της θαυματουργίας. Αναφέρονται πλείστα θαύματα του Αγίου όπως η απελευθέρωση τριών στρατηλατών, θεραπείες νοσούντων και αποκαταστάσεις φτωχών. Ο Άγιος Νικόλαος απεδήμησε ειρηνικά στις 6 Δεκεμβρίου του έτους 343.

Μετά την κοίμησή του ονομάστηκε «μυροβλύτης», καθώς τα λείψανά του άρχισαν να αναβλύζουν άγιο μύρο.

Τα λείψανά του διατηρήθηκαν στα Μύρα της Λυκίας έως και τον 11ο αι. Το 1087 κάποιοι ναύτες τα αφαίρεσαν και τα μετέφεραν στην Ιταλία, στην πόλη Μπάρι, όπου τοποθετήθηκαν στο ναό του Αγ. Στεφάνου. Λέγεται ότι κατά την τέλεση της θ.λειτουργίας άρχισε να αναβλύζει τόσο πολύ μύρο από τα ιερά λείψανα, που οι πιστοί το μάζευαν σε δοχεία για θεραπεία από διάφορες αρρώστιες, ενώ πολλοί λιποθύμησαν από την έντονη ευωδία του.

Ο καθηγητής της Ανατομίας του Πανεπιστημίου του Μπάρι Luigi Martino συνέθεσε τη μορφή του Αγίου Νικολάου με βάση τα οστά της κάρας του και το αποτέλεσμα έμοιαζε με τη μορφή του Αγίου όπως εικονίζεται στο Παρεκκλήσιο του Αγίου Ισιδώρου της Βασιλικής του Αγίου Μάρκου Βενετίας.

Ο Άγιος Νικόλαος θεωρείται ο κατ’ εξοχήν προστάτης των Ναυτικών καθώς και του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού και Λιμενικού Σώματος, γιατί στον βίο του αναφέρονται πολλά θαύματα που έχουν σχέση με τη θάλασσα. Για το λόγο αυτό, όλα τα πλοία του πολεμικού ναυτικού, καθώς και όλα τα εμπορικά, φέρουν την εικόνα του.

Ο σημαντικότερος ναός του Αγίου στην Ελλάδα βρίσκεται στα Ψαρά. «Η Μητρόπολη του Αιγαίου» όπως έχει χαρακτηριστεί, άρχισε να κτίζεται το 1785 με μάρμαρα που μετέφεραν οι Ψαριανοί από τα Θυμιανά της Χίου, από νησιά του Αιγαίου, αλλά και από τη Μάλτα και τη Μασσαλία, ενώ οι Ψαριανές έδιναν κεράσματα στους εργάτες μέσα στα πιο όμορφα πιάτα που είχαν στο νοικοκυριό τους.

Όταν τελείωσε το χτίσιμο τα πήραν οι εργάτες και τα εντοίχισαν στο εξωτερικό του ναού και μέχρι σήμερα υπάρχουν ως μαρτυρία της ευλάβειας και της προσφοράς. Ο ναός φτάνει τα 24 μέτρα ύψος και λέγεται ότι εκεί προσκύνησε ο Κανάρης πριν να ξεκινήσει για το μεγάλο του κατόρθωμα.

Στη Δύση η γιορτή του Αγίου Νικολάου, που λέγεται Santa Claus, συνδέεται με τα Χριστούγεννα και με την ανταλλαγή δώρων που γίνεται τότε.

Στην Ελλάδα ταυτίζεται η μορφή του Άγιου Βασίλη (Santa Claus) που φοράει κόκκινα ρούχα και έχει λευκή γενειάδα με τον Μέγα Βασίλειο, στην ουσία όμως ο συμβολισμός αναφέρεται στον Άγιο Νικόλαο και περιέχει στοιχεία από παγανιστικές, προχριστιανικές δοξασίες για τον "πατέρα του χιονιού" κτλ.